Aller au contenu principal

Marino Sanudo Torsello, Liber secretorum fidelium crucis

Titre : Marino Sanudo Torsello, Liber secretorum fidelium crucis
Date : 1318-1321
Genre : traité politique
Langue : latin
Période concernée : médiévale
Lieux concernés : Crète, Chypre, Rhodes, Venise
Résumé : Ce traité politique et stratégique, composé entre 1306 et 1321, est destiné à relancer les opérations de croisade ; le Vénitien Marino Sanudo y propose d'opérer un blocus maritime de l'Egypte en mobilisant les bases chrétiennes de Méditerranée orientale. La dédicace de l'ouvrage est adressée au pape Jean XXII. On reconnaît trois rédactions du texte, avec un livre III plus ou moins étendu.

Manuscrits

[Prolégomènes au Liber secretorum fidelium crucis] ; [Liber secretorum fidelium crucis].

Bruxelles, Bibliothèque royale de Belgique, 9347-48, ff. 1-184. 1320-1330.

Voir en ligne : https://uurl.kbr.be/2143075...

Trouver le document : https://opac.kbr.be/Library/search.aspx?...

[Prolégomènes au Liber secretorum fidelium crucis] ; [Liber secretorum fidelium crucis].

Bruxelles, Bibliothèque royale de Belgique, 9404-9405, ff. 1-192. 1320-1330.

Voir en ligne : https://uurl.kbr.be/1767857...

Trouver le document : https://opac.kbr.be/Library/search.aspx?...

Marini Veneti Secreta fidelium crucis.

Florence, Biblioteca Medicea Laurenziana, Plutei, XXI.23.

Voir en ligne : https://portail.biblissima.fr/fr/ark:/43...

Note : XVe s.

Sanuti Marini De Recup. Terrae Sanctae.

Florence, Biblioteca Riccardiana, 237.

Trouver le document : https://www.riccardiana.firenze.sbn.it/e...

Historia Terrae Sanctae.

Florence, Biblioteca nazionale Centrale, coll. Magliabechiano, II. III. 169.

Trouver le document : https://manus.iccu.sbn.it/risultati-rice...

Note : XIVe s.

Secreta fidelium Crucis.

Londres, British Library, Add MS 27376, ff. 1-179. XIVe siècle.

Trouver le document : https://searcharchives.bl.uk/?search_fie...

Secretorum Fidelium Crucis.

Londres, British Library, Add MS 19513, ff. 67r-84r. XIVe siècle.

Trouver le document : https://searcharchives.bl.uk/catalog/032...

[Marino Sanudo Torsello, Liber secretorum fidelium].

Milan, Biblioteca Ambrosiana, D. 203, ff. 1-100. XIVe siècle.

Voir en ligne : https://digitallibrary.unicatt.it/venera...

Note : Rédaction I. 296 x 222 mm

[Marino Sanudo Torsello, Liber secretorum fidelium] Epistolae Marini Sanuti ad Philippum Galliae regem, ad Ludovicum ducem Borbonum, ad Robertum Siciliae regem a. 1334.

Munich, Bayerische Staatsbibliothek, Cod. lat. monacenses, 14621, ff. 1-124. XVe siècle.

Voir en ligne : https://www.digitale-sammlungen.de/view/...

Note : 215 x 145 mm

Secreta fidelium Crucis.

Oxford, Bodleian Library, ms Tanner 190, ff. 1-210. 1321-1324.

Voir en ligne : https://digital.bodleian.ox.ac.uk/object...

Trouver le document : https://medieval.bodleian.ox.ac.uk/catal...

[Marino Sanudo Torsello, Liber secretorum fidelium].

Valenciennes, Bibliothèque municipale, ms 551, ff. 1-168., 168 ff. XIVe siècle.

Voir en ligne : https://arca.irht.cnrs.fr/ark:/63955/md3...

Note : 317x231 mm.

De recuperatione Terrae Sanctae.

Vatican, Biblioteca Apostolica Vaticana, Ott. lat. 906, ff. 1-147r. XIVe siècle.

Voir en ligne : https://digi.vatlib.it/view/MSS_Ott.lat....

Secreta fidelium crucis.

Vatican, Biblioteca Apostolica Vaticana, Reg. Lat. 548, ff. 1r-153r.

Voir en ligne : https://digi.vatlib.it/view/MSS_Reg.lat....

Note : XIVe s.

Secreta fidelium crucis.

Vatican, Biblioteca Apostolica Vaticana, Vat. Lat. 2972, ff. 1-113r.

Trouver le document : https://opac.vatlib.it/mss/detail/Vat.la...

Note : XIVe s.

Liber secretorum fidelium crucis.

Vatican, Biblioteca Apostolica Vaticana, Vat. lat. 2003, ff. 1-135r.

Voir en ligne : https://digi.vatlib.it/view/MSS_Vat.lat....

Note : XVe s.

Secreta fidelium crucis.

Vatican, Biblioteca Apostolica Vaticana, Vat. lat. 2971, ff. 1r-113r.

Trouver le document : https://opac.vatlib.it/mss/detail/Vat.la...

Secreta fidelium crucis.

Vatican, Biblioteca Apostolica Vaticana, Vat. lat. 7315, ff. 1-136r.

Trouver le document : https://opac.vatlib.it/mss/detail/Vat.la...

Secreta fidelium crucis.

Vatican, Biblioteca Apostolica Vaticana, Vat. lat. 7315, ff. 1-136r. XIVe-XVe siècle.

Voir en ligne : https://digi.vatlib.it/view/MSS_Vat.lat....

Secreta fidelium crucis super Terrae Sanctae recuperatione et conservatione.

Venise, Biblioteca nazionale Marciana, Zanetti 410 (1654).

Trouver le document : https://cataloghistorici.bdi.sbn.it/file...

Conditiones Terrae Sanctae, Liber primus.

Venise, Biblioteca nazionale Marciana, Zanetti 547 (1924), ff. 1r-17r.

Trouver le document : https://cataloghistorici.bdi.sbn.it/file...

De Secretis Fidelium pro recuperatione Terrae Sanctae, fragmentum.

Venise, Biblioteca nazionale Marciana, cod. Ital. XI. 64 (6795).

Trouver le document : https://cataloghistorici.bdi.sbn.it/file...

Éditions anciennes

Bongars, Jacques. Gesta Dei per Francos, sive Orientalium expeditionum et regni Francorum Hierosolymitani historia. Orientalis historiae tomus primus. Liber Secretorum fidelium crucis super terrae Sanctae recuperatione et conservatione cujus auctor Marinus Sanutus, dictus Torsellus, patricius Venetus, ex mss. veteribus editus. Orientalis historiae tomus secundus. Hanovre : heredes J. Aubrii, 1611

Voir en ligne : https://www.google.com/books/edition/_/8...

Trouver le document : https://www.sudoc.fr/085270768...

Note : Édition incorrecte et incomplète d'après trois manuscrits: un de Petau complet avec cartes (Vat. reg. 548); un autre de Petau sans cartes (sans doute Vat. Ottob. 906); un 3e donné par Scaliger, comprenant le livre III (ms. perdu)

Éditions modernes

Stewart, Audrey (éd.). Part XIV. of Book III. of Marino Sanuto's Secrets for True Crusaders to Help them to Recover the Holy Land, Written in A.D. 1321. Londres : Committee of the Palestine Exploration Fund, 1896

Trouver le document : https://www.sudoc.fr/159746442...

Golubovich, Girolamo. Biblioteca bio-bibliografica della Terra santa. Quaracci : Tipografia del Collegio S. Bonaventura, 1906, VII + 479 pp.

Voir en ligne : https://archive.org/details/bibliotecabi...

Trouver le document : https://www.sudoc.fr/085296589...

Note : Brefs extraits aux pp. 57-60.

Sanuto, Marino. Prawer, Joshua (éd.). Liber secretorum fidelium crucis super Terrae Sanctae recuperatione et conservatione: quo et Terrae Sanctae historia ab origine. & eiusdem vicinarumque provinciarum geographica descriptio continetur. Jerusalem : Massada Press, 1972, xix + 312 pp.

Trouver le document : https://www.sudoc.fr/017502489...

Note : Reproduction du texte de l'édition Bongars.

Sanudo, Marino. Lock, Peter (éd.). The Book of the Secrets of the Faithful of the Cross = Liber Secretorum Fidelium Crucis. Farnham, Burlington : Ashgate, 2011, vii + 475 pp.

Trouver le document : https://www.sudoc.fr/282693947...

Études

Cardini, Franco. « Per un'edizione critica del Liber secretorum fidelium crucis di Marin Sanudo il Vecchio », Studi e ricerche storiche, 1976, vol. 6, n° 1, pp. 191-250.

Trouver le document : https://www.sudoc.fr/001040340...

Cardini, Franco. « I costi della crociata. L'aspetto economico del progetto di Marin Sanudo il Vecchio (1312-1321) », dans : Rosa, Luigi d. et D'Addio, Mario (éd.), Studi in memoria di Federigo Melis, Naples : Giannini, 1978, vol. 2, pp. 179-210.

Trouver le document : https://www.sudoc.fr/006631150...

Cocci, Alfredo. « Le projet de blocus naval des côtes égyptiennes dans le Liber secretorum fidelium Crucis (1321 c.) de Marino Sanudo il vecchio (1279 c.-1343) », dans : Akkari, Atem (éd.), La Méditerranée médiévale: perceptions et représentations, Paris : Maisonneuve et Larose, 2002, pp. 171-188.

Trouver le document : https://www.sudoc.fr/064959198...

Donnini, Mauro. « Sopra alcune presenze dell'Epitoma rei militaris di Vegezio nel Liber secretorum fidelium crucis di Marino Sanudo il Vecchio », Studi medievali, 2003, vol. 44, n° 1, pp. 347-359.

Trouver le document : https://www.sudoc.fr/055769756...

Edson, Evelyn. « Reviving the crusade: Sanudo's schemes and Vesconte's maps », dans : Allen, Rosamund (éd.), Eastward Bound: Travel and Travelers, 1050-1550, Manchester-New York : Manchester University Press, 2004, pp. 131-155.

Trouver le document : https://www.sudoc.fr/095601708...

Fullin, Rinaldo. « Di una versione del Liber secretorum fidelium crucis frammento conservato da Marino Sanuto », Archivio veneto, 1881, vol. 22, pp. 49-62.

Voir en ligne : https://archive.org/details/ArchivioVene...

Trouver le document : https://www.sudoc.fr/037483773...

Jacoby, David. « Marino Sanudo Torsello on Trade Routes, Commodities, and Taxation », Φιλαναγνώστης. Studi in onore di Marino Zorzi, 2008, pp. 185-197.

Trouver le document : https://www.sudoc.fr/135256550...

Lock, Peter. « Sanudo, Turks, Greeks and Latins in the Early Fourteenth Century », dans : Chrissis, Nikolaos G. et Carr, Mike (éd.), Contact and conflict in Frankish Greece and the Aegean, 1204-1453: Crusade, Religion and Trade between Latins, Greeks and Turks, Farnham, Burlington : Ashgate / Routledge, 2014, pp. 135-149.

Trouver le document : https://www.sudoc.fr/231528620...

Magnocavallo, Arturo. « I codici del Liber secretorum fidelium crucis di Marin Sanudo il Vecchio », Rendiconti. Reale istituto lombardo di scienze e lettere, 1898, vol. 31, pp. 1114-1127.

Voir en ligne : https://www.google.com/books/edition/_/Y...

Magnocavallo, Arturo (éd.). Marin Sanudo il vecchio e il 'Liber secretorum fidelium crucis': primi studi. Milan : Bernardoni di C. Rebeschini e C, 1898, 12 pp.

Trouver le document : https://opac.sbn.it/en/risultati-ricerca...

Magnocavallo, Arturo. « Di alcuni codici del Liber secretorum fidelium crucis di Marin Sanudo (il vecchio) », Nuovo Archivio Veneto, 1903, vol. 6, pp. 174-180.

Voir en ligne : https://www.google.com/books/edition/_/J...

Magnocavallo, Arturo. Marin Sanudo il Vecchio e il suo progetto di crociata. Bergame : Istituto italiano d'arte grafiche, 1901, 154 pp.

Trouver le document : https://permalink.obvsg.at/AC10092130...

Pommerol, Marie-Henriette Jullien de et Monfrin, Jacques. La Bibliothèque pontificale à Avignon et à Peñiscola pendant le Grand Schisme d'Occident et sa dispersion. Inventaires et concordances. Rome : École française de Rome, 1991, XXXIV + 1021 pp.

Trouver le document : https://www.sudoc.fr/002475146...

Note : Aux pp. 535-536.

Simonsfeld, Enrico. « Relazione, approvata nella sedula del 30 Agosto 1880 della Sezione III del Comitato ordinatore del Congresso geografico internazionale, e da questo presentata al Municipio di Venezia », Archivio veneto, 1880, vol. 20, pp. 396-402.

Voir en ligne : https://www.google.com/books/edition/_/H...

Trouver le document : https://www.sudoc.fr/037483773...

Simonsfeld, Enrico. « Intorno a Marino Sanuto il Vecchio », Archivio veneto, 1882, vol. 24, pp. 251-279.

Voir en ligne : https://www.google.com/books/edition/_/P...

Trouver le document : https://www.sudoc.fr/037483773...

Simonsfeld, Henry. « Studien zu Marino Sanudo den Älteren », Neues Archiv der Gesellschaft für ältere deutsche Geschichtskunde, 1882, vol. 7, pp. 42-72.

Voir en ligne : https://www.mgh-bibliothek.de/mgh/index_...

Trouver le document : https://www.sudoc.fr/036989215...

Tyerman, Christopher J. « Marino Sanudo Torsello and the Lost Crusade: Lobbying in the Fourteenth Century », Transactions of the Royal Historical Society, 1982, vol. 32, pp. 57-73.

Voir en ligne : https://www.cambridge.org/core/journals/...

Trouver le document : https://www.sudoc.fr/038876175...

Rédaction : Trélat, Philippe
Dernière mise à jour : 03/11/2026
Permalien : https://frankika.efa.gr/index.php/fr/node/17912